เพ้อเจ้อเรื่องบูดิเยอร์

ได้อ่านงาน habitus ฉบับเบบี๋ เกี่ยวกับความคิดเรื่อง habitus ของบูดิเยอร์ เลยกลับมา reflex ว่า ฤา บูดิเยอร์กำลังจะนำพาเราฝ่าดง structure-agency เพื่อกลบรอยแยกระหว่างแนวคิดสองแนวคิดที่ตกอยู่ใน trap ระหว่าง 2 วิวาทะทาง ontology อันนี้ โครงข่ายของโครงสร้างหรือหัตถาของมนุษย์ อะไรจะเป็นตัวกำหนดโชคชะตาของมนุษย์ สองวิวาทะที่แย้งกันสุดขั้วอย่างเห็นได้ชัดเจน ทำให้เรานึกถึง โครงสร้างนิยมกับพวกอัตถิภาวะนิยม และข้อโต้แย้งที่ไม่สามารถทำให้เราพึงพอใจได้ทั้งสองด้าน ในงานชิ้นนี้สำรวจถึงความรู้ทางมนุษยวิทยา โดยแยกเป็น 2 คือ ฝ่ายโครงสร้างการหน้าที่นิยม โครงสร้างนิยม มาร์กซิสต์ รวมเป็นฝ่าย structure อีกฝ่ายหนึ่งก็สืบมาจากพวกปรากฏการณ์นิยม กับชาติพันธุ์วิธีวิทยา พวกนี้เป็นฝ่าย agency เลยคิดต่อว่า จริง ๆอันนี้ก็สะท้อนออกมาสูส่วนที่เรียกว่า ภาววิสัยอัตวิสัยด้วยหรือเปล่า

การเชื่อมของบูดิเยอร์ในที่นี้ใช้คำว่า habitus หรือความโน้มเอียงทางอุปนิสัย ซึ่งเราอาจจะเรียกว่า “สันดาน” ที่ฝังอยู่ และ habitus นี้ในทางหนึ่งก็คือการ internalized โครงสร้างภายนอกเข้าสู่ตัวตนข้างในแบบที่เรียกว่าเป็นธรรมชาติที่สอง second nature แบบที่บางคนคิดว่าไม่รู้ตัว เพราะฉะนั้น false consciousness จะยังดำรงอยู่ได้หรือเปล่า และที่ว่าไม่รู้ตัวนั้น ก็อาจจะไม่ใช่ไม่รู้ตัว ไม่ใช่ false consciouness จริง ๆ แต่เป็น consciousness ที่มันดูเป็นปกติเป็นธรรมชาติเหลือเกิน ส่วนที่ว่า agency ยังจะต่อกรกับการ internalized แบบนี้ได้หรือเปล่า บูดิเยอร์พูดว่าได้ และ agency ก็ทำการดัดแปลง adapt การ internalized โครงสร้างแบบนี้แบบเห็นกันได้ คำถามที่สงสัยคือ ถ้า agency ต่อกรดัดแปลงตีความ structure ที่กำหนดตัวเองได้ ผลที่เกิดคือ agency ก็ส่งผลปรับ structure ที่ครอบงำตัวเองอยู่ได้ และนี่ก็น่าจะเป็นคุณูปการอย่างสำคัญของ บูดิเยอร์ อ่านแล้วไพล่ไปนึกถึงงาน weapons of the weak ของ สก็อต ขึ้นมา เนื่องจากงานหลายชิ้นทางมนุษยวิทยา พบว่ามีการต่อต้านต่อสู้ในรูปแบบต่าง ๆที่ไม่เห็นชัดแจ้งบนพื้นผิว แต่ปรากฎอยู่ใต้พื้นผิว

การพิจารณา habitus ก็เป็นเหมือนการสะท้อนให้เห็น dialectics ที่บางคนบอกว่า ไปไกลว่า dialectics แบบกลไก ที่เราหลับตาท่องกันได้ ว่า thesis-antithesis-synthesis แต่กลับบอกว่า เป็นเสมือนหนึ่งนกฟินิกซ์ที่ต้องสลายร่างกลางกองไฟและกลับมามีชีวิตใหม่อีกครั้ง อืม อันนี้คงต้องไปดูรายละเอียดอีกครั้ง ว่า debate ทางปรัชญาอันนี้ไปต่อได้หรือเปล่า

habitus สะท้อนให้เห็นความแตกต่างรว ปัจเจก กลุ่ม ชนชั้น และสังคม แต่ชนชั้นแบบมาร์กซ์ถูกปรับเปลี่ยนเป็น field ไป และ fields ทั้งหลายก็อาจจะเหลื่อมซ้อนทับกันอยู่ และในแต่ละ filed ก็มี habitus เป็นของตนเอง  มีคนพิจารณาว่า บูดิเยอร์ ไม่ดูเบาปัจเจก แต่พวกมาร์กซ์ก็อาจจะบอกได้ว่า บูดิเยอร์สลายชนชั้น และสร้างมายาภาพเรื่อง field ขึ้นมาทับซ้อน (มายาภาพ) เรื่องชนชั้น แต่ประเด็นนี้ใครเป็นมายาภาพของใครคงต้องดูให้ดีอีกที เพราะจริง ๆเป้าประสงค์การทำความเข้าใจของทั้งคู่ก็แตกต่างกันอยู่พอสมควร ปัญหาสำหรับมาร์กซ์คือ การไม่สามารถแยกแยะแนวคิดของมาร์กซ์ออกจากกันเป็นส่วน ๆ ถึงแม้การพิจารณาของมาร์กซ์จะครอบคลุมมิติหลากหลายมิติแบบองค์รวม แต่มิติแบบนี้ก็ขับเคลื่อนพัวพันไปกับมิติการเมือง ซึ่งการพิจารณาแบบแยกออกจากกัน ก็ทำได้ยากเหลือเกิน สำหรับบูดิเยอร์ ก็คงซับซ้อนไม่น้อยกว่ากัน เพียงแต่มิติทางการเมืองอาจจะอยู่ในระดับต้องเจาะดู ไม่ได้ประกาศกันแบบชัดแจ้ง มิติทางการเมืองของบูดิเยอร์ก็อาจจะเป็นการสลัดหนูน้อยโครงสร้างออกไปและกระซิบบอกว่าเกินไปในขณะเดียวกันก็ตบหัวหนูน้อยagency ดูเบา ๆว่า ช่าง naive เหลือเกิน ฝันกลางวันหรือเปล่าหนู หึ หึ ในขณะเดียวกันก็จับมือหนูน้อยทั้งสองมาเล่นเกมส์ใหม่ร่วมกัน เป็นเกมส์ต้อง balance กันให้ดี และภายหลังการดึงชักกะเย่อกันไปมา ก็บอกว่าชักกะเย่อกันต่อไปกันนะหนู ขืนใครปล่อยก่อนก็ล้มก้นกระแทกไปทั้งคู่ เพราะฝ่ายหนึ่งฝ่ายใดต่างก็ขาดกันไปไม่ได้ ไม่งั้นก็อดเล่นทั้งคู่

คิดได้เป็นตุเป็นตะ ไปได้ ไปดีกว่า แล้วค่อยกลับมาดูความคิดของบูดิเยอร์กันใหม่ ไปสั่งสมสรรพกำลัง อาวุธยุโธปกรณ์ทางความคิดก่อน